Một số thay đổi quan trọng về quyền tác giả và quyền liên quan theo Nghị định số 134/2026/NĐ-CP

Giới thiệu

Ngày 6/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 134/2026/NĐ-CP (“Nghị định 134”), sửa đổi Nghị định số 17/2023/NĐ-CP (“Nghị định 17”) quy định chi tiết về thi hành Luật Sở hữu trí tuệ liên quan đến quyền tác giả và quyền liên quan. Nghị định 134 có hiệu lực từ ngày 9/4/2026.

Mục đích chính của Nghị định 134 là điều chỉnh Nghị định 17 cho phù hợp với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 (“Luật sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ”). Các nội dung sửa đổi liên quan đến một số vấn đề quan trọng trong pháp luật sở hữu trí tuệ, đáng chú ý nhất là cách xử lý đối với tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), việc bổ sung ngoại lệ trong việc sử dụng văn bản và dữ liệu, thủ tục đăng ký, và mở rộng trách nhiệm của các nền tảng trung gian số.

Bài viết này tóm tắt những thay đổi đáng chú ý nhất theo Nghị định 134.

Một số sửa đổi đáng chú ý

1.Định nghĩa về đối tượng không được bảo hộ quyền tác giả

Nghị định 134 đưa ra định nghĩa cho ba nhóm đối tượng bị loại trừ không được bảo hộ quyền tác giả theo Luật sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ:

Ý tưởng là các suy nghĩ, dự định, phương hướng sáng tạo chưa được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định, chưa phải là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, khoa học.
Khẩu hiệu là các cụm từ ngắn gọn, thông điệp mang tính quảng bá hoặc nhận diện mà không thể hiện được dấu ấn cá nhân hoặc sự lựa chọn sáng tạo độc lập của tác giả vượt ra ngoài các cách diễn đạt thông thường về ngôn ngữ.
Tên tác phẩm một cách độc lập được hiểu là tên gọi của tác phẩm khi đứng tách rời khỏi nội dung tác phẩm đó.

2.Quyền tác giả và quyền liên quan đối với tác phẩm có sự hỗ trợ của AI

Nghị định 134 quy định các điều kiện để quyền tác giả và quyền liên quan có thể phát sinh đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, bản ghi hình hoặc chương trình phát sóng được tạo ra với sự hỗ trợ của hệ thống trí tuệ nhân tạo. Quyền tác giả và quyền liên quan chỉ phát sinh khi đáp ứng đồng thời tất cả các điều kiện sau:

Có sự đóng góp đáng kể và mang tính quyết định của con người

Bao gồm: Cung cấp dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật mang tính nguyên gốc của mình hoặc xây dựng tài liệu thiết kế đối với chương trình máy tính; thiết lập các câu lệnh để điều khiển hệ thống trí tuệ nhân tạo; đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa, can thiệp hoặc diễn giải kết quả do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra; lựa chọn, sắp xếp, tổ chức nội dung, hình thức thể hiện đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan; đưa ra các quyết định thể hiện ý đồ nghệ thuật, thẩm mỹ hoặc kỹ năng chuyên môn; quyết định kết quả cuối cùng, bảo đảm kết quả phản ánh đúng ý tưởng của mình thay vì sự sắp đặt ngẫu nhiên hoặc tự động của thuật toán.

Con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan do mình tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.
Không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho AI.

Khi các điều kiện trên được đáp ứng, người sáng tạo là con người được công nhận là tác giả. Đối với cuộc biểu diễn, quyền liên quan chỉ phát sinh đối với cá nhân trực tiếp thực hiện cuộc biểu diễn bằng các hành vi nghệ thuật của mình.

Nghĩa vụ chứng minh và kê khai: Khi yêu cầu bảo vệ đối với tác phẩm có sự hỗ trợ của AI, người sáng tạo, định hình hoặc thực hiện đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan phải chứng minh được sự đóng góp của mình và kê khai trung thực việc sử dụng hệ thống AI khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Tài liệu chứng minh có thể bao gồm:

Dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật, tài liệu thiết kế đối với chương trình máy tính, bản thảo và các phiên bản trung gian, chỉnh sửa trong quá trình sáng tạo;
Lịch sử lệnh, dữ liệu tương tác và tham số kỹ thuật; và
Tài liệu mô tả quá trình sáng tạo hoặc các tài liệu hợp pháp khác chứng minh sự đóng góp trí tuệ và sự kiểm soát của con người.

Trường hợp tác phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi hệ thống AI, hoặc các điều kiện nêu trên không được đáp ứng đầy đủ, sẽ không phát sinh quyền tác giả hoặc quyền liên quan theo Luật Sở hữu trí tuệ.

3.Quyền bảo lưu (Quyền từ chối cho phép sử dụng để huấn luyện AI và khai thác văn bản, dữ liệu)

Nghị định 134 trao cho tác giả, người biểu diễn, chủ sở hữu quyền tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan quyền bảo lưu nhằm ngăn việc sử dụng văn bản và dữ liệu được bảo hộ của họ cho mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm hoặc huấn luyện AI (trừ trường hợp sử dụng được nêu tại mục 4 dưới đây). Việc bảo lưu này phải được thể hiện thông qua một trong các hình thức sau:

Siêu dữ liệu (metadata) có thể đọc được bằng máy, biện pháp công nghệ bảo vệ quyền, hoặc thông tin quản lý quyền mà máy đọc được, gắn với bản gốc hoặc bản sao điện tử của tác phẩm được bảo hộ, được công bố công khai, rõ ràng theo cách mà người dùng có thể nhận biết, tiếp cận; hoặc
Công bố công khai trên trang thông tin điện tử của tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan được ủy quyền.

4.Ngoại lệ mới đối với việc huấn luyện AI và sử dụng văn bản, dữ liệu

Mặc dù có quyền bảo lưu nêu trên, Nghị định 134 đưa ra một ngoại lệ mới đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, cho phép sử dụng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp, có thể tiếp cận công khai, cho mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện AI. Ngoại lệ này chỉ áp dụng khi đáp ứng đồng thời tất cả các điều kiện sau:

Văn bản và dữ liệu thuộc đối tượng được bảo hộ quyền tác giả hoặc quyền liên quan đã được công bố hợp pháp;
Được tiếp cận thông qua hành vi hợp pháp và từ nguồn hợp pháp;
Không hủy bỏ hoặc làm vô hiệu biện pháp công nghệ bảo vệ quyền mà chủ sở hữu quyền thực hiện để bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan của mình;
Việc sử dụng không nhằm mục đích thương mại;
Việc sử dụng không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường văn bản và dữ liệu được bảo hộ và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, người biểu diễn hoặc chủ thể quyền; và
Kết quả đầu ra của AI không thay thế thị trường tiêu thụ hoặc khai thác bình thường đối với quyền tác giả hoặc quyền liên quan tương ứng, và không tạo ra việc cạnh tranh không lành mạnh đối với việc khai thác các quyền đó.

5.Nghĩa vụ của người sử dụng văn bản, dữ liệu theo ngoại lệ cho mục đích huấn luyện AI, nghiên cứu khoa học hoặc thử nghiệm

Tổ chức, cá nhân áp dụng ngoại lệ mới này phải tuân thủ các nghĩa vụ sau:

Lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, dữ liệu huấn luyện và dữ liệu sử dụng theo quy định của pháp luật về AI, và cung cấp các thông tin này khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền để phục vụ việc xác minh, giải quyết tranh chấp hoặc xử lý hành vi vi phạm pháp luật có liên quan; và
Tôn trọng quyền bảo lưu của tác giả, người biểu diễn, chủ sở hữu quyền tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan.

6.Đăng ký quyền tác giả: Cập nhật về thủ tục

Bắt buộc sử dụng đại diện trong nước đối với người nộp đơn nước ngoài: Tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả hoặc chủ sở hữu quyền liên quan là cá nhân nước ngoài không thường trú tại Việt Nam, và tổ chức nước ngoài không có trụ sở, văn phòng đại diện hoặc chi nhánh tại Việt Nam, phải nộp đơn đăng ký quyền tác giả và quyền liên quan thông qua ủy quyền cho tổ chức dịch vụ đại diện quyền tác giả, quyền liên quan tại Việt Nam. Việc nộp đơn trực tuyến trực tiếp như trước đây không còn được áp dụng đối với các đối tượng nộp đơn này.
Công nhận giá trị tương đương của chứng nhận điện tử so với bản gốc bằng giấy: Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan được cấp dưới dạng điện tử hiện có giá trị pháp lý tương đương với giấy chứng nhận bằng giấy.
Tạm dừng xem xét cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, Giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan: Cơ quan nhà nước có thẩm quyền tạm dừng việc xem xét cấp giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, Giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan trong trường hợp đối tượng đăng ký đang là đối tượng của tranh chấp, khiếu nại, tố cáo hoặc vụ án hình sự liên quan đang được giải quyết tại tòa án hoặc trọng tài.

7.Hướng dẫn chi tiết hơn về việc tiêu hủy bắt buộc đối với hàng hóa sao chép lậu

Nghị định 134 đưa ra hướng dẫn rõ ràng hơn về việc tiêu hủy bắt buộc đối với hàng hóa sao chép lậu. Theo nguyên tắc chung, hàng hóa sao chép lậu phải bị tiêu hủy theo yêu cầu của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc quyền liên quan mà không được bồi hoàn dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, biện pháp buộc phân phối hoặc sử dụng không nhằm mục đích thương mại có thể được áp dụng trong các trường hợp sau:

Các yếu tố xâm phạm đã được loại bỏ và hàng hóa là vật phẩm thiết yếu phục vụ mục đích nhân đạo, y tế, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh hoặc lợi ích công cộng; hoặc
Các yếu tố xâm phạm đã được loại bỏ và việc tiêu hủy hàng hóa sẽ trái với đạo đức xã hội hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích công cộng, sức khỏe cộng đồng, an sinh xã hội hoặc môi trường.

8.Mở rộng định nghĩa và trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian

Định nghĩa được mở rộng: Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian hiện nay được quy định rõ bao gồm, trong số các đối tượng khác, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số trung gian, bao gồm dịch vụ mạng xã hội trực tuyến, nền tảng thương mại điện tử và các nền tảng số trung gian khác.
Mở rộng trách nhiệm: Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số có trách nhiệm ngăn chặn việc chia sẻ thông tin, xóa bỏ thông tin, gỡ bỏ dịch vụ, ứng dụng có nội dung vi phạm và các trách nhiệm liên quan khác theo quy định của pháp luật về an ninh mạng, thương mại điện tử và pháp luật khác có liên quan.

Khuyến nghị thực tiễn

Đối với chủ thể quyền và tác giả

Nếu tạo ra tác phẩm bằng công cụ AI, cần lưu ý rằng quyền tác giả chỉ phát sinh nếu chứng minh được sự đóng góp sáng tạo đáng kể và mang tính quyết định của con người. Hãy lưu giữ hồ sơ về quá trình sáng tạo của mình, ví dụ, lịch sử câu lệnh, các bản thảo, bản trung gian, chỉnh sửa — vì các tài liệu này sẽ là chứng cứ quan trọng để xác lập quyền sở hữu tác phẩm và phản hồi yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Nếu không muốn tác phẩm của mình được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI, nghiên cứu khoa học hoặc thử nghiệm, hãy chủ động thực hiện quyền bảo lưu bằng cách gắn thông báo từ chối có thể đọc được bằng máy vào siêu dữ liệu của nội dung, hoặc công bố thông báo bảo lưu thông qua tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan được ủy quyền. Lưu ý ngoại lệ mới đã được trình bày ở trên.
Các quy định rõ ràng hơn về việc tiêu hủy bắt buộc đối với hàng hóa sao chép lậu — có thể yêu cầu tiêu hủy mà không phải bồi hoàn trong nhiều trường hợp.
Giấy chứng nhận quyền tác giả, quyền liên quan dạng điện tử hiện có giá trị pháp lý tương đương với bản giấy, tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý hồ sơ điện tử.

Đối với các bên sử dụng văn bản, dữ liệu là đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan của người khác

Các tổ chức phát triển hoặc triển khai hệ thống AI sử dụng dữ liệu của bên thứ ba để huấn luyện nên được khuyến nghị xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu và lưu trữ hồ sơ để chứng minh việc tuân thủ các điều kiện của ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu.

Kết luận

Nghị định 134 đưa ra hướng dẫn thi hành quan trọng đối với các quy định mới của Luật sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ liên quan đến đăng ký và thực thi quyền tác giả, quyền liên quan. Những đóng góp đáng kể nhất của Nghị định là việc xây dựng khung pháp lý cho các tác phẩm có sự hỗ trợ của AI, đưa ra cơ chế từ chối (opt-out) đối với việc sử dụng để huấn luyện AI, nghiên cứu khoa học và thử nghiệm và làm rõ trách nhiệm của các nhà phát triển AI và các nền tảng trung gian. Tổng thể, những thay đổi này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc điều chỉnh hệ thống pháp luật về quyền tác giả của Việt Nam để phù hợp với thực tế của thời đại AI.

Các chủ thể quyền, tác giả và các bên thứ ba có sử dụng văn bản, dữ liệu được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan cần rà soát lại các thực tiễn hiện tại của mình trong bối cảnh những thay đổi này và chủ động thực hiện các biện pháp để bảo vệ và quản lý quyền của mình theo khung pháp lý đã được cập nhật.

Bản tin này cung cấp thông tin cập nhật chung và không phải ý kiến tư vấn pháp lý cụ thể. Để biết thêm thông tin, vui lòng liên hệ: hanoi@duongtran.vn.